Marienburg.pl Strona Główna Marienburg.pl
Nasze Miasto, Nasza Pasja...

FAQFAQ  SzukajSzukaj  UżytkownicyUżytkownicy  GrupyGrupy
RejestracjaRejestracja  ZalogujZaloguj
 Ogłoszenie 

Ta witryna korzysta z plików cookie. Możesz wyłączyć ten mechanizm w ustawieniach przeglądarki.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz w naszej Polityce dotyczącej "cookies"


Poprzedni temat «» Następny temat
Młynówka i jej młyny
Autor Wiadomość
aszmbk 
Moderator


Pomógł: 16 razy
Wysłany: Nie 27 Maj, 2007 20:05   Młynówka i jej młyny

MALBORSKA MŁYNÓWKA

Bernard Jesionowski

Wraz ze zlokalizowaniem w Malborku zamku konwentualnego pojawiła się potrzeba zbudowania systemu wodnego zaopatrującego fosy zamkowe w wodę. Nie nadawał się do tego celu Nogat ze względu na niższy poziom lustra wody a także okresowe, dość znaczne wahania poziomu wód. W początkowym okresie istnienia zamku w Malborku (zapewne do około 1280 roku) wykorzystywano do tego celu wody niewielkiego cieku wodnego znanego pod nazwą Poggengraben. Strumień ten mający swe źródła w okolicach Gościszewa nie ma do dzisiaj polskiej nazwy. W obrębie dzisiejszego Malborka płynie on na znacznym odcinku w rurach i uchodzi do Malborskiej Młynówki przy dawnym młynie u zbiegu uli Mickiewicza oraz Kościuszki. Jednak ten ciek wodny nie zapewniał dostatecznej ilości wody niezbędnej do nawodnienia fos rozbudowującego się zamku, pomimo stworzenia na jego biegu znacznego zbiornika rezerwowego jakim było wymieniane w dokumencie lokacyjnym miasta jezioro. Zbiornik ten znajdował się na południe od dzisiejszej linii ulicy Żeromskiego w Malborku. Ulica ta, do dzisiaj przebiegająca po czytelnym w terenie nasypie ziemnym, jest pozostałością dawnej tamy piętrzącej wody strumienia. W obrębie ulic Kasprowicza, 17 Marca, Jagielońska na głębokości około 2,5 metra, pod warstwą nasypów nowożytnych i XIX wiecznych występuje pokład piasków jeziornych z warstwą muszli. Po wkopaniu w tą warstę pojawia się woda związana z zalegającymi głębiej glinami. Jeszcze w XVIII wieku tereny leżące na południe od ulicy Żeromskiego to podmokłe łąki będące pozostałością po zasypywanym śmieciami wywożonymi z miasta zbiorniku wodnym.
W związku z małą ilością wody w tym rezerwuarze Zakon podjął decyzje o wybudowaniu nowego cieku dostarczającego wody do fos zamkowych. Decyzja ta musiała zapaść jeszcze w XIII wieku, zapewne około 1280 roku. Wybór padł na dwa cieki wodne wypływające z jezior leżących w rejonie Sztumu.
Pierwszym była niewielka rzeczka mająca swój początek w jeziorze Parlety leżącym na zachód od dzisiejszego Sztumu. Płynęła ona najpierw kierunku północnym a następnie północno – zachodnim przez dzisiejszą wieś Koniecwałd. Pokonywała meandrującym przełomem ciąg wzgórz wapiennych rozciągniętych na linii Dąbrówka Malborska – Stary Targ a następnie poprzez Małe Żuławy Malborskie (lotnisko – Królewo Malborskie – Janówka) zmierzała na północ i uchodziła do Nogatu. Drugi ciek to strumień mający swój początek w jeziorze Sztumskim a następnie na terenie dzisiejszego jeziora Dąbrówka łączący się z omówioną powyżej rzeczką.
Krzyżacy postanowili wody te skierować do Malborka. Na przeszkodzie stał jednak dział wodny pomiędzy Nogatem a omówionym powyżej systemem wodnym rozciągający się na wysokości terenów wsi Gronajny. Różnica poziomów wynosiła około 10 metrów. Zostały wykonane przy okazji budowy pomiary niwelacyjne oraz olbrzymie prace ziemne. Dla zwiększenia zasobów wodnych zbudowano dwa sztuczne zbiorniki wodne. Pierwszy to jezioro Koniecwałd (Grzępa). W przewężeniu doliny strumienia płynącego z jeziora Parlety Krzyżacy zbudowali tamę ziemną i zlokalizowali na niej młyn wodny. Powstał w ten sposób znacznej wielkości zbiornik wodny o długości około 1,5 km, dzisiaj częściowo osuszony (za linia kolejową Malbork – Kwidzyn). Kolejnym sztucznym zbiornikiem na ciągu Malborskiej Młynówki powstałym w tym okresie jest jezioro Dąbrówka Malborska. Wykorzystując rozległy płaski teren Zakon utworzył na nim duży akwen wodny o znacznej powierzchni (300 ha, około 3 km długości i do 1,5 km szerokości) i głębokości do 5 metrów. W tym celu zbudowano potężną tamę ziemną w miejscu gdzie pierwotnie zaczynał się przełom nieznanej z nazwy rzeki przez pas wzgórz wapiennych. Nasyp ma w tym miejscu około 7 metrów wysokości. Na jego północnym krańcu wykonano jaz drewniany pozwalający regulować przepływ wody w kanale. Poprzez głęboki na około 5 metrów przekop przez wododział wody skierowano na północ w kierunku Malborka. Tama opierała się z jednej strony o wzgórza stanowiące wododział a z drugiej o wyniosłe wzgórze noszące nazwę Lisiej Góry (Fuchsberg). Teren na południe od tego wzgórza został oddzielony od jeziora tamą o wysokości około 1,5 metra i długości około 1 km zabezpieczającą leżące w kierunku wschodnim pola i łąki przed zalaniem w przypadku wyższego spiętrzenia wody. Po wykonaniu wymienionych prac w krajobrazie okolicy zaszły znaczące zmiany. Zniknęła rzeka płynąca przełomem przez wapienne wzgórza. Pozostał po niej wąwóz o stromych niekiedy ścianach oraz wijącym się po jego dnie suchym korycie rzeki. W I połowie XVI wieku, w czasie wielkich powodzi, które spustoszyły wówczas Żuławy, wody Nogatu wlały się w to koryto na terenie dzisiejszego lotniska tworząc meandrujący, istniejący do dzisiaj ciek wodny znany pod nazwą Stary Nogat. Taki stan istnieje do dziś, a przełom przez wzgórza do dzisiaj może wzbudzać podziw dla siły płynącej tym korytem wód.
Natomiast w kierunku Malborka od jazu na wyjściu kanału wykonano szereg prac mających na celu doprowadzenie wód w pobliże zamku. Najważniejszym działaniem było wykonanie pomiarów niwelacyjnych określających dopuszczalne spadki koryta kanału a także wytyczające w terenie jego koryto. Największe prace dotyczyły wykonania przekopu przez wododział. Następnie kanał poprowadzono wschodnim stokiem bezodpływowego rozległego basenu będącego śladem po jeziorze Piekarskim (Bäckersee) a kończącego się na północy w rejonie majątku o niemieckiej nazwie Eisenack (dzisiejsze osiedle Południe w Malborku). Tu z kolei Młynówka przeszła do doliny Poggenraben i jej wschodnim stokiem podążyła w kierunku północnym do zamku. W rejonie tym zlokalizowano urządzenia wodne służące zabezpieczeniu Malborka przed powodzią a także zaopatrzeniu miasta w bieżącą wodę pitną. Był to przelew (śluza) umożliwiająca skierowanie nadmiaru wód do tzw. Kanału Ulgi prowadzącego te wody do Nogatu na północ od zamku. Kolejnym urządzeniem była studnia czerpiąca wodę z Młynówki i kierująca ją do drewnianego wodociągu miejskiego czynnego do 1904 roku a zasilającego 11 studni ulicznych zlokalizowanych na terenie miasta. Na Malborskiej Młynówce zlokalizowano także młyny. Są to
- młyn w Gronajnach wymieniany źródłowo już w 1304 roku, dzisiaj nie istniejący (zniszczony po 1945 roku);
- nieistniejący młyn zwany Piekarskim (Bäckermühle) leżący na północnym krańcu jeziora Bäckersee, wzniesiono go przed 1400 rokiem;
- istniejący do dziś gotycki młyn na Południu. Był to pierwotnie folusz miejski, potwierdzony źródłowo w 1400 roku;
- Młyn Środkowy na skrzyżowaniu ulic Konopnickiej i Mickiewicza pochodzący z tego samego okresu (nie zachowany);
- młyn do mielenia kory dębowej (Kleinsche Mühle) potwierdzony źródłowo w 1399 roku usytuowany w rejonie ulicy Kopernika;
- młyn zamkowy usytuowany w rejonie skrzyżowania ulic Piłsudskiego, Piastowskiej oraz Kościuszki. Młyn ten wykorzystywał bardzo wysokie spiętrzenie wody mające wartość 5,5 m. Jak podawali w latach 30-tych XX wieku właściciele budynku w jego piwnicach znajdowało się wyjście z tunelu prowadzącego w kierunku zamku.

Musimy się ponownie cofnąć w czasie. W początkach XIV wieku, po zrealizowaniu tego wielkiego zadania inżynierskiego, Zakon nadal nie był zadowolony z ilości dostarczanej do zamku i do miasta Malborka wody. Zapadła decyzja, by Malborską Młynówkę przedłużyć do leżącego około 40 km od Malborka jeziora Balewskiego. Było to zadania nader ambitne i niesamowicie trudne techniczne. Jezioro te należy do zlewni Postolińskiej Strugi i w związku z tym usytuowane jest niżej niż sztucznie utworzona zlewnia jeziora Dąbrówka Malborska. Najprostszą czynnością było zamknięcie odpływu w stronę zlewni pierwotnej. Czynność tą wykonano w ten sposób, że w obrębie wsi Krasna Łąka wybudowano na dawnym korycie wał przecinający nurt zmierzający w kierunku zachodnim. Należało jednak podnieśc lustro wody w samym jeziorze. Około 2 km na południe od jeziora Balewskiego znajduje się bardzo duży zbiornik wodny jakim jest jezioro Dzierzgoń. Położone jest ono na rzędnej 81,5 m, podczas gdy jezioro Barlewickie miało rzedną około 63 metry. Wystarczyło wykonać kanał z urządzeniami jazu łączący te dwa zbiorniki wodne, by można było skierować część wód wyższego zbiornika wodnego w kierunku północnym. Po drodze znajdował się jednak dział wodny Postolińskiej Strugi oraz Liwy (do jej zlewni należy jezioro Dzierzgoń) o wysokości około 100 metrów nmp. Przez ten pas wzgórz wykonano przekop częściowo zachowany do dziś. Woda doprowadzona z Jeziora Dzierzgoń podniosła lustro wody w jeziorze Balewskim do rzędnej 64,4 m, która to pozwoliła na jej swobodny spływ w kierunku Malborka.
Kolejnymi etapami prac było wykonanie przekop przez wzgórza pomiędzy wsiami Krasna Łąka a Tulice, wytyczenie i umocniono koryta kanału przez bagienne łąki w okolicach Nowego Targu zasilające wodami płynącą na wschód od nich rzekę Dzierzgoń i skierowanie wód Młynówki do rozległego jeziora otaczającego wieś Stary Targ w okresie średniowiecza. Dalej wykorzystując istniejące koryta strumieni, wykonując korekty poziomu ich dna wody skierowano na północ w stronę jeziora Dąbrówka Malborska. Po drodze pojawiła się jeszcze jedna przeszkoda terenowa. Jest nią znacznie niżej położona zlewnia Jurkowickiej Strugi prowadzącej wody do Tyny i dalej do jeziora Druzno. Różnica poziomów wynosiła w miejscu ich skrzyżowania 11 metrów. Cała dolina strumienia, którą musiał przekroczyć kanał, miała szerokość około 1 km. Przeszkodę tą pokonano budując akwedukt ziemny z kamiennym przepustem na skrzyżowaniu obydwu cieków wodnych o długości 56 metrów i wysokości 4 metry. Dalej po pokonaniu jeszcze kilku wzgórz wody Młynówki wpadły do jeziora Koślinka będącego częścią jeziora Dąbrówka (rzędna lustra wody 32,3 m).
W ten sposób powstało największe dzieło inżynierii wodnej na terenie Państwa Zakonnego. Prace przy jego realizacji trwały 40 – 50 lat, w okresie 1280 do około 1320. Zadziwia kunszt budowniczych, ich znajomość terenu oraz umiejętność wykonywania skomplikowanych niwelacji i obliczeń wysokości bez posiadania odpowiednich urządzeń optycznych. Jeszcze jedna rzecz jest godna podkreślenia – to trwałość całej konstrukcji. Ta wzniesiona przed około 700 laty budowla ma się bardzo dobrze, nadal prowadzi do Malborka wody z jeziora Balewskiego. Zasypane zostało częściowo połączenie z jeziorem Dzierzgoń, jednak utrzymano poziomy wód zaproponowane przez średniowiecznych budowniczych. A konstrukcje ziemne nie tylko nie przepuszczają wody ale doskonale spełniają swoje zadania. Przepust w Jurkowicach remontowano po raz ostatni w 1858 roku.

źródło: http://www.malbork.pl/mwc...ask=view&id=705
Ostatnio zmieniony przez Pon 20 Sie, 2007 21:42, w całości zmieniany 4 razy  
 
 
 
konto_usunięte
[Usunięty]

Wysłany: Nie 27 Maj, 2007 20:11   

A nazwa Kanał Juranda to po prezentacji mega hitu "Krzyżacy" ;-)
 
 
StormChaser 
Administrator
Łowca...



Pomógł: 25 razy
Wysłany: Pon 28 Maj, 2007 22:29   

Młynówka wycieka ... (młyn Górny)

100_3723.jpg
Plik ściągnięto 11861 raz(y) 77,02 KB

_________________
"Cmentarze można zburzyć, pamięci zniszczyć nie sposób”

 
 
Hagedorn 
Administrator



Pomógł: 28 razy
Wysłany: Pon 28 Maj, 2007 22:36   

Azaziz napisał/a:
A nazwa Kanał Juranda to po prezentacji mega hitu "Krzyżacy" ;-)

jak to? przeca sam Jurand kopał te kanały będąc w niewoli u Krzyżaków! :mrgreen:
_________________

 
 
konto_usunięte
[Usunięty]

Wysłany: Pon 28 Maj, 2007 22:36   

Feuchtwangen napisał/a:
Młynówka wycieka ... (młyn Górny)


A właśnie, trzeba iśc na Mickiewicza i poszukać śladów Mykwy
 
 
StormChaser 
Administrator
Łowca...



Pomógł: 25 razy
Wysłany: Pią 24 Sie, 2007 08:49   

Czy widoczna pozostałość drewnianego pala ma związek z zaznaczonym na Messtischblätter rozlewiskiem Młynówki?

100_5429.jpg
Plik ściągnięto 10923 raz(y) 105,1 KB

1980_marienburg.jpg
Plik ściągnięto 10923 raz(y) 82,04 KB

_________________
"Cmentarze można zburzyć, pamięci zniszczyć nie sposób”

 
 
kolekcjoner 
Mistrz


Pomógł: 57 razy
Wysłany: Pią 24 Sie, 2007 21:01   

Widoczny pal jest umocnieniem brzegu. Dzisejsza linie brzegowa została przesunięta w związku z podmywaniem brzegów. Pal może pochodzić z XIX-wiecznych (bądź XVIII wiecznych) umocnień brzegów. Młynówka nie przepływała przez Jezioro Piekarskie (Beckersee), ale je omijała po wschodniej stronie po nasypie.
_________________
Witam Malborżanki i Malborżan!
 
 
StormChaser 
Administrator
Łowca...



Pomógł: 25 razy
Wysłany: Pią 24 Sie, 2007 23:22   

Aż taki i tylko jeden? ma około 30 cm średnicy...
W temacie http://www.marienburg.pl/...p?p=12648#12648 na mapce są śluzy pomiedzy jeziorem, a młynem może więc to ma jakiś związek z nimi?
_________________
"Cmentarze można zburzyć, pamięci zniszczyć nie sposób”

 
 
kolekcjoner 
Mistrz


Pomógł: 57 razy
Wysłany: Pią 24 Sie, 2007 23:27   

Jeśli na zdjęciu jest jeden pal (słup) o średnicy około 30 cm to może to świadczyć o istnieniu tu mostka bądź innej budowli hydrotechnicznej. Natomiast jesli jest kilka pali obok siebie to na bank jest to umocnienie brzegu. Często pale zniszczone wymieniano na nowe nie wyciągając tego co w ziemi. W ten sposób może być ich kilka obok siebie. A przestrzeń między nimi wyplatano wikliną.
_________________
Witam Malborżanki i Malborżan!
 
 
StormChaser 
Administrator
Łowca...



Pomógł: 25 razy
Wysłany: Pią 24 Sie, 2007 23:28   

kolekcjoner napisał/a:
Jeśli na zdjęciu jest jeden pal (słup) o średnicy około 30 cm to może to świadczyć o istnieniu tu mostka bądź innej budowli hydrotechnicznej. Natomiast jesli jest kilka pali obok siebie to na bank jest to umocnienie brzegu. Często pale zniszczone wymieniano na nowe nie wyciągając tego co w ziemi. W ten sposób może być ich kilka obok siebie. A przestrzeń między nimi wyplatano wikliną.
Jeden jedyny i przy normalnym stanie wody niewidoczny.
_________________
"Cmentarze można zburzyć, pamięci zniszczyć nie sposób”

 
 
Wyświetl posty z ostatnich:   
Odpowiedz do tematu
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Nie możesz załączać plików na tym forum
Możesz ściągać załączniki na tym forum
Dodaj temat do Ulubionych
Wersja do druku

Skocz do:  

Powered by phpBB modified by Przemo © 2003 phpBB Group